Bipolar Bozuklukla Başa Çıkmak İçin Neler Yapılabilir?
Bipolar bozukluk kronik ruh sağlığı durumu olup mani veya hipomani yükselmş duygu durumu, artmış enerji ve depresif episodlar çökme, enerji kaybı döngüsel değişimler ile karakterizedir. DSM-5 sınıflandırmasında bipolar I bozukluk en az bir manik episod tam mani kriterleri, bipolar II bozukluk hipomani ve majör depresif episodlar mani yok, siklotimik bozukluk kronik hafif duygu durum dalgalanmaları iki yıl sürekli alt tipler tanımlanmıştır. Yaşam boyu prevalans yüzde bir ila dört arasında olup genetik yatkınlık birinci derece akrabalarda yüzde beş ila on risk, nörobiyolojik faktörler nörotransmitter disregülasyonu dopamin, serotonin, norepinefrin, çevresel tetikleyiciler stres, uyku bozukluğu, madde kullanımı ve hormon değişiklikleri doğum sonrası, tiroid disfonksiyonu hastalık etiyolojisinde rol oynamaktadır. Tedavi farmakot erapi mood stabilizerleri lityum, valproat, antikonvülzanlar, ikinci kuşak antipsikotikler ketiapin, olanzapin, aripiprazol, psikoterapi bilişsel davranışçı terapi, psikoeğitim, aile terapisi ve yaşam tarzı müdahaleleri uyku hijyeni, stres yönetimi, madde kaçınma kapsayıcı yaklaşımla nüks önleme, fonksiyonel iyileşme ve yaşam kalitesi artışı sağlanabilmektedir.
Semptom Tanıma ve Nüks Önleme
Manik episod belirtileri artmış enerji azalmış uyku ihtiyacı üç ila dört saat süren uyku, yükselmiş duygu durumu öfori, irritabilite, grandiyoz düşünceler abartılı yetenekler, üstün güçler, konuşma basıncı hızlı, kesintisiz konuşma, düşünce uçuşması fikir fikir atlama, dikkat dağınıklığı konsantrasyon bozukluğu, hedef yönelimli aktivite artışı aşırı projelere başlama, sosyal cinsel hiperaktivite ve riskli davranışlar aşırı harcama, uygunsuz cinsellik, reckless driving bir hafta süre önemli fonksiyon bozukluğu içerir. Hipomanik episod daha hafif mani belirtileri fonksiyonel bozulma yok, en az dört gün süre, psikotik belirtiler yok sanrı, halüsinasyon yoktur, hospitalizasyon gerektirmez ve başkaları tarafından gözlemlenir fark edilir davranış değişimi mevcuttur. Depresif episod belirtileri üzgün duygu durumu veya anhedoni zevk kaybı, enerji kaybı yorgunluk, motivasyon azalması, uyku değişiklikleri insomnia veya hipersomnia, iştah değişiklikleri kilo artışı veya kaybı, değersizlik-suçluluk düşünceleri, konsantrasyon güçlüğü, psikomotor ajitasyon veya retardasyon huzursuzluk veya yavaşlama, intihar düşünceleri veya planları iki hafta süre içerir.
Erken uyarı işaretleri uyku paterninde değişiklik azalan uyku mani öncüsü, artan uyku depresyon öncüsü, enerji seviyesi dalgalanmaları ani artış veya azalma, irritabilite artışı sabırsızlık, agresiflik, konuşma hızı veya miktarında değişim basılı konuşma, konuşmama, sosyal geri çekilme veya aşırı sosyallik izolasyon artışı veya aşırı parti, riskli davranış eğilimi aşırı harcama, uygunsuz cinsellik, düşünce sürecinde değişim yarışan düşünceler, ruminasyon ve fiziksel semptomlar baş ağrısı, mide rahatsızlığı mevcuttur. Nüks tetikleyicileri uyku düzensizliği jet-lag, vardiya değişimi, yeni doğan bebek bakımı, stresli yaşam olayları iş kaybı, ilişki sorunları, ölüm, ilaç uyumsuzluğu ilaçları bırakma veya düzensiz kullanma, madde kullanımı alkol, uyuşturucu, kafein aşırısı, mevsimsel değişiklikler ilkbahar mani, kış depresyon, hormon değişiklikleri menstrual siklus, doğum sonrası ve eş zamanlı tıbbi hastalıklar tiroid bozukluğu, uyku apnesi içerir. Duygu durum izlemesi günlük duygu durum günlüğü skala bir ila on depresyondan maniye, uyku günlüğü uyku saatleri, kalite kaydı, aktivite düzeyi enerji, günlük etkinlikler, ilaç uyumu hangi ilaçlar, hangi dozlar ve tetikleyiciler stres, semptom ilişkisi mapping mobile uygulamalar Daylio, eMoods dijital takip kolaylığı mevcuttur.
Farmakolojik Tedavi ve İlaç Uyumu
Mood stabilizerleri lityum altın standart mood stabilizer terapötik seviye nokta altı ila bir virgül iki mEq/L nüks önlemede en etkili, yan etkiler tremor, poliüri, kilo alımı, tiroid-böbrek fonksiyon monitörizasyonu her üç ila altı ayda kan testi, valproat/divalproeks antikonvulzan mani ve karışık episodlarda etkili terapötik seviye elli ila yüz yirmi beş mikrogram/mL, yan etkiler kilo alımı, saç dökülmesi, karaciğer fonksiyon testi gerekli, lamotrigin antikonvulzan özellikle bipolar depresyon dozaj yavaş titrasyon Stevens-Johnson sendromu riski azaltma yirmi beş miligram başlangıç hedef iki yüz miligram, yan etkiler döküntü dikkatli izleme, baş ağrısı ve karbamazepin antikonvulzan dirençli vakalarda kullanım kan sayımı ve karaciğer fonksiyon monitörizasyonu içerir. İkinci kuşak antipsikotikler ketiapin bipolar depresyon tedavisi FDA onayı üç yüz miligram XR sedatif yan etki, olanzapin akut mani tedavisi beş ila yirmi miligram kilo alımı, metabolik yan etkiler, aripiprazol mani tedavisi on ila otuz miligram düşük metabolik yan etki profili, risperidon akut mani iki ila altı miligram prolaktin yükselmesi riski, lurasidone bipolar depresyon yirmi ila yüz yirmi miligram metabolik yan etkiler daha az ve kariprazin mani tedavisi üç ila altı miligram yeni ajan içerir.
Antidepresanlar bipolar bozuklukta dikkatli kullanım mani tetikleme riski mood stabilizer ile kombinasyon zorunlu, SSRI'lar fluoksetin, sertralin bipolar depresyonda tercih edilen, yan etkiler mani switch yüzde on ila yirmi risk ve kaçınılması gerekenler trisiklik antidepresanlar yüksek mani riski, SNRI'lar venlafaksin, duloksetin orta risk mevcuttur. Anjiyolitikler benzodiazepinler lorazepam, klonazepam akut ajitasyon, uyku bozukluğu kısa süreli kullanım bağımlılık riski ve gabapentin yardımcı tedavi anksiyete, uyku içerir. İlaç uyumu stratejileri günlük rutin oluşturma ilaçları aynı saatte alma sabah kahvaltı, gece yatmadan önce, hatırlatıcılar alarm, mobil uygulama Medisafe, pill organizer haftalık kutu, pillbox, yan etki yönetimi doktorla iletişim yan etki-fayda dengesi, doz ayarlama, alternatif ilaçlar, psikoeğitim neden ilaç gerekli uzun dönem nüks önleme, düzenli kontroller psikiyatrist takibi kan testleri, yan etki değerlendirmesi ve aile desteği yakınların hatırlatması, uyum izleme mevcuttur.
Psikoterapi ve Psikososyal Müdahaleler
Bilişsel davranışçı terapi CBT olumsuz otomatik düşünceleri tanıma ve değiştirme depresyonda "değersizim", manide "her şeyi yapabilirim", davranışsal aktivasyon depresyonda keyifli aktiviteler planlama, uyku ve günlük rutinleri yapılandırma düzenli uyku saatleri, öğün zamanları, kaygı yönetimi gevşeme teknikleri, nefes egzersizleri ve relaps prevention plan erken uyarı işaretleri tanıma, baş etme stratejileri içerir. Interpersonal and social rhythm therapy IPSRT sosyal ritim düzenleme günlük aktivite saatlerini stabilize etme, interpersonal stresörler yönetimi ilişki çatışmaları, rol geçişleri, SRM social rhythm metric günlük rutin takibi ve sirkadiyen ritim stabilizasyonu uyku-uyanıklık döngüsü, öğün zamanları mevcuttur. Aile odaklı terapi FFT psikoeğitim aileye hastalık hakkında bilgi semptomlar, tedavi, nüks işaretleri, iletişim becerileri eğitimi aktif dinleme, "I" cümlelerinin kullanımı, problem çözme eğitimi aile içi sorunları yapıcı çözme ve aile desteği aile üyelerinin tedavi sürecine katılımı destek ağı güçlendirme içerir.
Psikoeğitim hastalık hakkında bilgi bipolar bozukluk nörobiyolojik hastalık suçluluk azaltma, ilaç eğitimi etki mekanizmaları, yan etkiler, önemi, semptom tanıma erken işaretlere duyarlılık artırma, tetikleyicilerden kaçınma alkol, uyuşturucu, uyku düzensizliği ve kriz planı oluşturma kriz anında kime başvurulacak, acil numara mevcuttur. Grup terapisi akran desteği benzer deneyimler paylaşma izolasyon azalması, başa çıkma stratejileri öğrenme diğerlerinin deneyimlerinden, sosyal beceri gelişimi sosyal etkileşim pratik yapma ve motivasyon artışı grup sorumluluğu tedaviye uyum içerir. Mindfulness ve meditasyon farkındalık temelli stres azaltma MBSR duygu durumu gözlemleme yargılamadan kabul etme, düşünce-duygu mesafesi oluşturma detachment düşüncelerim gerçek değil, duygu regülasyonu duygusal tepkileri yönetme ve günlük pratik on ila yirmi dakika meditasyon mevcuttur. Motivasyonel görüşme değişim motivasyonunu artırma ilaç uyumu, madde bırakma, ambivalansı keşfetme değişim lehine ve aleyhine argümanlar ve özerkliği destekleme hastanın kendi kararlarını vermesi içerir.
Yaşam Tarzı Müdahaleleri ve Kriz Yönetimi
Uyku hijyeni düzenli uyku saatleri her gün aynı saatte yatma-kalkma hafta sonları da, uyku ortamı karanlık, serin, sessiz oda elektronik cihazlar dışarıda, yatış rutini rahatlatıcı aktiviteler okuma, banyo, meditasyon, kaçınılması gerekenler kafein öğleden sonra, alkol, ekran zamanı yatmadan iki saat önce ve uyku bozukluğu olursa yatak dışı başka odaya gitme yatak-uyku ilişkisi güçlendirme mevcuttur. Düzenli egzersiz aerobik egzersiz haftada yüz elli dakika orta şiddetli yürüyüş, koşu, yüzme duygu durum stabilizasyonu, stres azaltma, zamanlama sabah veya öğlen egzersiz akşam geç egzersiz uyku bozabilir ve tip yoga, tai chi zihin-beden egzersizleri rahatlama, farkındalık içerir. Beslenme dengeli diyet omega-3 yağ asitleri balık, ceviz mood stabilizasyon, düzenli öğünler kan şekeri dalgalanmalarını önleme, kafein ve alkol sınırlandırma her ikisi de mood'u etkileyebilir ve hidrasyon yeterli su tüketimi günde sekiz bardak mevcuttur. Madde kullanımından kaçınma alkol depresyonluk artırır, ilaç etkileşimleri, uyuşturucular marihuana, kokain, amfetamin mani veya psikoza tetikleyebilir, nikotin bırakma sigara bipolar hastalarında yüksek prevalans yüzde altmış ve kafein modere kullanım yüksek dozlar uyku bozukluğu, anksiyete içerir.
Stres yönetimi stres tanımlama hangi durumlar stresi artırıyor journal tutma, zaman yönetimi öncelik belirleme, delegasyon overcommitment'ten kaçınma, gevşeme teknikleri derin nefes, progresif kas gevşemesi, hobi ve keyif aktiviteleri müzik, sanat, doğada yürüyüş ve sosyal destek güvenilir arkadaşlar, aile desteği ağı mevcuttur. Sosyal ritim düzenlemesi düzenli günlük program sabah kalkış, öğünler, aktiviteler, yatış aynı saatlerde, sosyal aktivite dengesi aşırı uyarımdan kaçınma, izolasyondan kaçınma, iş-yaşam dengesi fazla mesai, stresli işler dikkatli yönetim ve tatil planlama yorucu seyahatler dikkatli planlama jet-lag yönetimi içerir. Kriz planı uyarı işaretleri listesi özel belirtiler geçmiş episodlarda ne oldu, baş etme stratejileri ne yapılmalı derin nefes, yürüyüş, güvenilir kişiyle konuşma, iletişim listesi psikiyatrist, terapist, krize müdahale hattı numara, destek kişileri aile, arkadaş kimleri arayacağım, hospitalizasyon planı ne zaman acile gidilmeli intihar düşünceleri, şiddetli mani ve acil müdahale numaraları 112, kriz hattı 182 mevcuttur. İntihar önleme intihar düşünceleri olduğunda hemen yardım istemek psikiyatrist, acil servis, güvenli çevre oluşturma zararlı objeler uzaklaştırma silah, ilaç fazlalığı, umutsuzluk anlarında şunu hatırla bu geçici bir duygu durum episodu geçecek, destek ağı aktive etme yalnız kalmama içerir ve intihar krizi yönetimi aktif intihar planı varsa 112 ara, güvenli olmayan ortamdan uzaklaştırma ve hospitalizasyon acil psikiyatrik yatış sağlanır.